Çalışan Fazla Mesai Yapmak Zorunda mı Fazla Çalışmayı Reddetme Hakkı Var mı ?

İşverenin çalışma saatleri bittikten sonra çalışandan birkaç saat daha işyerinde kalmasını istemesi sık karşılaşılan bir durumdur. Peki çalışan fazla mesai yapmak zorunda mı, fazla çalışmayı reddetme hakkı var mı? Normal şartlarda işçiye fazla çalışma yaptırılabilmesi için işçinin onayının alınması gerekir. Çalışan daha önce verdiği fazla çalışma onayını da belirli şartlarla geri çekebilir. Ancak arıza, acil iş veya zorlayıcı nedenler gibi kanunda belirtilen bazı durumlarda işçinin ayrıca onayı aranmaz.

Basit İK, çalışanların giriş-çıkış, vardiya, puantaj, fazla mesai, izin ve personel kayıtlarının tek panel üzerinden yönetilmesine yardımcı olur. Fazla çalışma konusunda ortaya çıkan uyuşmazlıklarda yalnızca çalışanın kaç saat işyerinde bulunduğu değil; normal çalışma süresi, fazla çalışma onayı, vardiya kayıtları ve yapılan fazla çalışmanın karşılığının ödenip ödenmediği de önem taşır.

Çalışan Fazla Mesai Yapmak Zorunda mı?

Her durumda zorunda değildir.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesine göre fazla saatlerle çalışma yaptırılması için işçinin onayının alınması gerekir.

Bu nedenle işveren normal iş yoğunluğu, sipariş artışı veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yaptırmak istiyorsa çalışanın geçerli fazla çalışma onayının bulunması önemlidir.

Ancak işçinin daha önce yazılı fazla çalışma onayı vermiş olması halinde durum değişir.

Geçerli onayı bulunan çalışanın hiçbir gerekçe olmadan sürekli olarak fazla çalışmayı reddetmesi iş ilişkisi bakımından sorun oluşturabilir.

Dolayısıyla:

“İşçi isterse her zaman fazla mesaiyi reddeder.”

şeklinde genel bir kural olmadığı gibi:

“İşveren ne zaman isterse çalışan mesaiye kalmak zorundadır.”

şeklinde bir kural da bulunmamaktadır.

Fazla Mesai İçin Çalışanın Onayı Gerekir mi?

Evet.

İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği'ne göre fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılabilmesi için işçinin yazılı onayı gerekir.

Bu onay;

• iş sözleşmesi yapılırken,
• fazla çalışma ihtiyacı ortaya çıktığında

alınabilir.

Alınan onayın işçinin özlük dosyasında saklanması gerekir.

Güncel düzenlemede işverene her yılın başında yeniden fazla çalışma onayı alma zorunluluğu bulunmamaktadır. Yönetmeliğin 9. maddesi 2017 yılında değiştirilmiş ve yıllık onay sistemi kaldırılmıştır.

İş Sözleşmesindeki Fazla Mesai Maddesi Geçerli mi?

İş sözleşmesi kurulurken çalışanın fazla çalışma yapmayı kabul ettiğine ilişkin yazılı hüküm bulunabilir.

Yönetmelik, fazla çalışma onayının iş sözleşmesinin yapılması sırasında alınmasına açıkça izin vermektedir.

Örneğin sözleşmede:

“İşçi, mevzuattaki sınırlar dahilinde gerektiğinde fazla çalışma yapmayı kabul eder.”

şeklinde bir düzenleme bulunabilir.

Ancak böyle bir hükmün bulunması işverenin sınırsız şekilde fazla mesai yaptırabileceği anlamına gelmez.

Yıllık fazla çalışma sınırı, günlük çalışma sınırları, dinlenme süreleri ve fazla çalışma ücretine ilişkin kurallar uygulanmaya devam eder.

Çalışan Verdiği Fazla Mesai Onayını Geri Alabilir mi?

Evet.

Çalışan daha önce fazla çalışma yapmayı kabul etmiş olsa bile bu onayı daha sonra geri alabilir.

Mevcut yönetmeliğe göre çalışan:

30 gün önceden işverene yazılı bildirimde bulunarak

fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma için verdiği onayı geri çekebilir.

Örneğin çalışan 1 Mart tarihinde:

“Daha önce vermiş olduğum fazla çalışma onayımı geri alıyorum.”

şeklinde yazılı bildirim yaparsa yönetmelikte öngörülen 30 günlük bildirim süresi dikkate alınır.

Bu nedenle çalışanın yalnızca sözlü olarak:

“Bundan sonra mesaiye kalmıyorum.”

demesi yerine bildirimi yazılı yapması daha sağlıklı olur.

Fazla Mesai Onayı Olmayan Çalışan Mesaiyi Reddedebilir mi?

Olağan fazla çalışma bakımından, yazılı onayı bulunmayan çalışana tek taraflı olarak fazla çalışma yaptırılması kural olarak mümkün değildir.

İşveren çalışandan normal çalışma saatlerinin dışında çalışmasını istiyorsa önce mevzuata uygun fazla çalışma onayının bulunup bulunmadığını kontrol etmelidir.

Yargıtay kararlarında da fazla çalışma onayı bulunmayan işçinin sırf fazla çalışmaya kalmadığı gerekçesiyle işten çıkarılmasının geçersiz sayıldığı örnekler bulunmaktadır.

Ancak zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışmalar bu genel kuralın dışındadır.

Fazla Mesai Onayı Olan Çalışan Mesaiyi Reddedebilir mi?

Bu durumda değerlendirme farklıdır.

Çalışanın geçerli bir fazla çalışma onayı bulunuyor ve işveren mevzuattaki sınırlar içerisinde makul bir fazla çalışma talebinde bulunuyorsa çalışanın herhangi bir gerekçe göstermeden sürekli biçimde bu talebi reddetmesi iş sözleşmesinden doğan yükümlülükler açısından sonuç doğurabilir.

Yargıtay'ın çeşitli kararlarında, fazla çalışma için onay vermiş çalışanın fazla çalışmayı reddetmesinin somut olayın şartlarına göre geçerli fesih nedeni oluşturabileceği kabul edilmiştir.

Ancak bu durum:

“Bir kez mesaiye kalmadı, doğrudan tazminatsız çıkarılır.”

anlamına gelmez.

Fesih değerlendirmesinde;

• fazla çalışma onayının bulunup bulunmadığı,
• işverenin talebinin hukuka uygunluğu,
• çalışanın mazereti,
• çalışma süresi sınırları,
• davranışın tekrarlanıp tekrarlanmadığı

birlikte incelenir.

Fazla Mesaiyi Reddeden Çalışan İşten Çıkarılabilir mi?

Tek bir cevap vermek mümkün değildir.

Fazla çalışma onayı yoksa

Çalışanın olağan fazla çalışmayı reddetmesi nedeniyle yapılan fesih hukuki uyuşmazlık yaratabilir.

Geçerli fazla çalışma onayı varsa

Çalışanın makul bir neden olmadan sürekli fazla çalışmayı reddetmesi iş ilişkisinin sürdürülmesini etkileyebilir ve somut olayın şartlarına göre geçerli fesih gündeme gelebilir.

Fazla çalışma yasal sınırları aşıyorsa

Çalışanın onayı bulunması işverene mevzuata aykırı çalışma yaptırma hakkı vermez.

Dolayısıyla fazla çalışma talebinin kendisinin de hukuka uygun olması gerekir.

İşveren Çalışanı Fazla Mesaiye Zorlayabilir mi?

Normal şartlarda işçinin onayı olmadan olağan fazla çalışma yaptırılamaz.

Yargıtay'ın bir kararında, fazla çalışma için onayı bulunmayan işçinin mesai yapmaya zorlanması ve bu konuda baskı uygulanması, işçi açısından haklı fesih nedeni olarak değerlendirilmiştir.

Bu nedenle işverenin:

“Mesaiye kalmazsan işten çıkarırım.”

şeklinde sistematik baskı uygulaması özellikle çalışanın geçerli fazla çalışma onayının bulunmadığı durumlarda hukuki risk oluşturabilir.

Hangi Durumlarda Çalışanın Fazla Mesai Onayı Aranmaz?

Kanunda bazı istisnai durumlar bulunmaktadır.

İş Kanunu'nun 42. maddesine göre;

• işyerinde arıza meydana gelmesi,
• arıza ihtimalinin bulunması,
• makine veya araçlarda acil yapılması gereken işlerin ortaya çıkması,
• zorlayıcı nedenlerin meydana gelmesi

halinde işyerinin normal çalışmasını sağlayacak ölçüde zorunlu fazla çalışma yaptırılabilir.

Bu durumda işçinin normal fazla çalışmada aranan onayı aranmaz.

Ancak işçiye uygun bir dinlenme süresi verilmesi gerekir.

Zorunlu Fazla Mesai Nedir?

Zorunlu fazla çalışma, işletmenin olağan üretim planından farklıdır.

Örneğin:

“Bu ay siparişler çok fazla.”

tek başına İş Kanunu'nun 42. maddesindeki acil arıza durumuyla aynı değildir.

Buna karşılık üretim hattındaki kritik bir makinenin arızalanması ve tesisin güvenli şekilde yeniden çalışabilmesi için acil müdahale gerekmesi zorunlu fazla çalışma kapsamına girebilir.

Bu nedenle “zorunlu mesai” kavramı her yoğun çalışma döneminde kullanılabilecek genel bir gerekçe değildir.

Olağanüstü Hallerde Fazla Çalışma Nedir?

İş Kanunu'nun 43. maddesinde seferberlik dönemlerine yönelik ayrı bir olağanüstü fazla çalışma düzenlemesi bulunmaktadır.

Yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde ihtiyaç doğması halinde Cumhurbaşkanı tarafından günlük çalışma süresi işçinin en çok çalışma gücüne kadar artırılabilir.

Bu durum günlük işletme faaliyetlerinde karşılaşılan normal fazla mesai taleplerinden tamamen farklıdır.

Fazla Mesai Kaç Saatten Sonra Başlar?

İş Kanunu bakımından genel haftalık çalışma süresi 45 saattir.

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak kabul edilir.

Örneğin çalışan bir haftada:

45 saat normal çalışma

• 5 saat ek çalışma

yapmışsa:

5 saat fazla çalışma

bulunur.

Fazla çalışmanın her saati normal saat ücretinin %50 artırılmasıyla ödenir.

Haftalık Çalışma Süresi 40 Saatse Ne Olur?

İş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenmiş olabilir.

Çalışanın bir haftada 43 saat çalıştığını düşünelim.

Bu durumda:

40–43 saat arasındaki 3 saat

fazla sürelerle çalışma olarak değerlendirilir.

Fazla sürelerle çalışmada saat ücreti normal ücretin %25 artırılmasıyla ödenir.

Çalışma 45 saati aşarsa 45 saatin üzerindeki bölüm fazla çalışma haline gelir ve %50 artırımlı ücret uygulanır.

Fazla Mesai Ücreti Yüzde Kaç Zamlıdır?

Normal fazla çalışma için:

Saatlik ücret × 1,50

hesabı kullanılır.

Örneğin normal saat ücreti 200 TL olan çalışan bir saat fazla çalışma yaparsa:

200 × 1,50 = 300 TL

fazla çalışma ücreti hesaplanır.

Fazla sürelerle çalışma halinde ise:

200 × 1,25 = 250 TL

olur.

Yıllık Fazla Mesai Sınırı Kaç Saat?

İş Kanunu'na göre fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saati geçemez.

Bu sınır işyerine değil, çalışan başına uygulanır.

Örneğin bir işletmede 20 çalışan bulunuyorsa:

“Şirket olarak toplam 270 saat fazla çalışma hakkımız var.”

şeklinde bir hesap yapılmaz.

270 saatlik sınır her çalışan açısından ayrı değerlendirilir.

İşçi 270 Saatten Fazla Mesai Yapmayı Kabul Ederse Olur mu?

Çalışanın:

“Ben kabul ediyorum.”

demesi yıllık yasal sınırı ortadan kaldırmaz.

Fazla çalışma onayı işverene sınırsız çalışma yaptırma yetkisi vermez.

Bu nedenle insan kaynakları ve puantaj kayıtlarında çalışanların yıllık toplam fazla çalışma sürelerinin takip edilmesi gerekir.

Fazla Mesai Yerine İzin Kullanılabilir mi?

Evet, ancak seçim hakkı işçiye aittir.

Fazla çalışma yapan çalışan zamlı ücret almak yerine isterse serbest zaman kullanabilir.

Bir saat fazla çalışma karşılığında:

1 saat 30 dakika serbest zaman

kullanılır.

Fazla sürelerle çalışmada ise bir saat karşılığında:

1 saat 15 dakika serbest zaman

verilir.

Serbest zamanın altı ay içerisinde ve ücret kesintisi yapılmadan kullandırılması gerekir.

İşveren tek taraflı olarak:

“Mesai ücretini ödemiyorum, yerine izin veriyorum.”

şeklinde karar veremez; serbest zaman tercihi çalışan tarafından yapılmalıdır.

Her Çalışana Fazla Mesai Yaptırılabilir mi?

Hayır.

Fazla Çalışma Yönetmeliğinde bazı çalışan grupları ve işler bakımından sınırlamalar bulunmaktadır.

Örneğin;

• 18 yaşını doldurmamış çalışanlar,
• sağlık durumunun fazla çalışmaya uygun olmadığını belgeleyen çalışanlar,
• ilgili düzenlemelerde belirtilen gebe, yeni doğum yapmış ve emziren çalışanlar,
• kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlar

bakımından fazla çalışma yasağı veya özel sınırlamalar bulunmaktadır.

Kısmi süreli çalışanlara fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz.

Yer altı maden işlerinde ise kanunda belirtilen zorunlu ve olağanüstü haller dışında fazla çalışma yasaktır.

Fazla Mesai Ücreti Ödenmezse Çalışan Ne Yapabilir?

Fazla çalışma yapılması ile bunun karşılığının ödenmesi ayrı konular değildir.

İşveren yapılan fazla çalışma saatlerini kayıt altına almak ve fazla çalışma ücretlerini normal ücretlerle birlikte ödemek zorundadır.

Fazla çalışma tutarlarının ücret bordrosu ve ücret hesap pusulasında ayrıca gösterilmesi gerekir.

Çalışan fazla çalışma yaptığını ancak ücretinin ödenmediğini iddia ediyorsa;

• giriş-çıkış kayıtları,
• vardiya listeleri,
• puantaj,
• e-posta ve mesajlar,
• görev kayıtları,
• bordrolar,
• tanık anlatımları

uyuşmazlığın değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.

Fazla Mesai Kaydı Neden Önemli?

Bir çalışan için yalnızca:

“Bu ay 20 saat mesai yaptı.”

bilgisinin tutulması yeterli olmayabilir.

İnsan kaynakları açısından;

• hangi gün çalışıldığı,
• normal vardiyanın kaçta bittiği,
• fazla çalışmanın kaçta başladığı,
• ara dinlenmeler,
• haftalık toplam çalışma süresi,
• fazla çalışma onayı,
• yıllık toplam mesai

birlikte takip edilmelidir.

Bu kayıtlar hem doğru ücret hesaplanmasını hem de yıllık 270 saat sınırının kontrol edilmesini kolaylaştırır.

Basit İK ile Fazla Mesai Sürelerini Takip Edin

Fazla mesai süreçleri yalnızca bordroya eklenecek birkaç saatten ibaret değildir.

Çalışanın;

• vardiyası,
• giriş-çıkış saatleri,
• puantajı,
• fazla mesai kayıtları,
• izinleri,
• personel bilgileri

birbiriyle bağlantılıdır.

Basit İK, fazla mesai ve personel çalışma kayıtlarını tek panel üzerinden yönetmenize yardımcı olur.

Çalışanların fazla mesai, puantaj, vardiya ve giriş-çıkış süreçlerini farklı Excel dosyalarında takip etmek yerine Basit İK'yı basitik.com üzerinden ücretsiz deneyebilir, insan kaynakları süreçlerinizi merkezi şekilde yönetebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Çalışan fazla mesai yapmak zorunda mı?

Her durumda değil. Olağan fazla çalışma için çalışanın yazılı onayı gerekir. Zorunlu nedenlerle ve kanundaki olağanüstü durumlarda ise ayrıca onay aranmayabilir.

Fazla mesaiyi reddetmek işten çıkarılma sebebi mi?

Çalışanın geçerli fazla çalışma onayı bulunup bulunmadığı önemlidir. Onayı bulunmayan çalışanın olağan fazla mesaiyi reddetmesi ile onay vermiş çalışanın hiçbir gerekçe olmadan sürekli reddetmesi aynı şekilde değerlendirilmez.

Fazla mesai onayı her yıl alınmalı mı?

Hayır. 2017 yılındaki yönetmelik değişikliğinden sonra her yıl başında yeniden onay alma zorunluluğu kaldırılmıştır. Onay iş sözleşmesi yapılırken veya ihtiyaç ortaya çıktığında alınabilir.

Fazla mesai onayı geri çekilebilir mi?

Evet. Çalışan verdiği onayı 30 gün önceden işverene yazılı bildirimde bulunarak geri alabilir.

İş sözleşmesinde fazla mesai maddesi varsa çalışan kalmak zorunda mı?

Sözleşmedeki geçerli yazılı onay önem taşır. Ancak işveren yine de yıllık 270 saat sınırına, çalışma sürelerine, dinlenme haklarına ve diğer yasal sınırlamalara uymak zorundadır.

Fazla mesai yılda en fazla kaç saat olabilir?

Normal fazla çalışma toplamı çalışan başına yılda en fazla 270 saattir.

Fazla mesai ücreti yüzde kaç zamlı ödenir?

Haftalık 45 saati aşan fazla çalışma saatleri normal saat ücretinin %50 artırılmasıyla ödenir.

40 saat çalışan biri 45 saate kadar çalışırsa mesai sayılır mı?

40 saat sözleşmesel çalışma süresiyse 40 ile 45 saat arasındaki süre “fazla sürelerle çalışma”dır ve normal saat ücretinin %25 artırılmasıyla ödenir.

Fazla mesai yerine izin kullanılabilir mi?

Evet. Çalışan isterse bir saat fazla çalışma karşılığında 1 saat 30 dakika serbest zaman kullanabilir. Bu sürenin altı ay içinde kullandırılması gerekir.

Acil durumda çalışan fazla mesaiyi reddedebilir mi?

Arıza, acil müdahale veya zorlayıcı neden gibi İş Kanunu'nun 42. maddesindeki zorunlu fazla çalışma durumlarında normal fazla çalışma onayı aranmaz. Somut olayın gerçekten zorunlu neden kapsamına girip girmediği ayrıca değerlendirilmelidir.